Fasar og fasahvörf
Raki í lofthjúpnum II
Vatn er í gufuhvolfinu í þremur fösum, sem fast efni, vökvi og lofttegund, auk þess er vatn í heimshöfunum, ám og stöðuvötnum, jöklum, hafís og neðanjarðar. Hér eru orðin eimur og vatnsgufa notuð jöfnum höndum yfir vatn sem lofttegund, en gufa heldur sinni venjulegu merkingu (safn örsmárra, en þó sýnilegra vatnsdropa). Eimur er ósýnilegur. Vonandi skilst af samhenginu hverju sinni hvort verið er að tala um efnið vatn (H2O) eða einungis um hið fljótandi form þess.
Á milli hinna þriggja mismunandi fasa vatnsins eru sex möguleg fasahvörf:
vökvi -> lofttegund - vatnsgufa - eimur (uppgufun) (evaporation)
lofttegund -> vökva - vatn (þétting) (condensation)
fast -> fljótandi - vatn (bráðnun) (melting)
vökvi -> fast - ís (frysting, kristallamyndun) (fusion - freezing)
fast -> lofttegund - eimur (þurrgufun) (sublimation)
lofttegund -> fast - ís (hélun - sértilvik af þéttingu) (deposition)
Mörkin á milli fasta formsins og þess fljótandi nefnast frostmark. Núllpunktur selsíus-hitakvarðans er settur við frostmarkið. Ef vatn frýs breytist það ekki bara úr fljótandi í fast, heldur vex rúmmál þess og eðlismassi minnkar (úr 0,99984 kg/l í 0,917 kg/l (kíló í lítra)).
Hreint vatn hefur þann makalausa eiginleika að rúmmál þess er minnst við 4°C. Það þýðir einnig að eðlismassi þess er mestur við 4° (1,0 kg/l). Eðlismassi bæði hlýrra og kaldara vatns er lægri en þetta. Ef vatnið er ekki hreint, heldur inniheldur önnur efni uppleyst í því, lækkar frostmarkið. Venjulegur saltur sjór frýs því ekki fyrr en í 1,8° frosti. Seltan hækkar eðlismassa vatnsins.
Úr Veðurbók Trausta Jónssonar
