Mælingar á ósoni
Heildarmagn ósons
Hefðbundar ósonmælingar hafa verið gerðar af þaki aðalhúss Veðurstofunnar í áratugi, með Dobsontæki sem mælir heildarmagn af ósoni frá mælistað og upp í gegnum andrúmsloftið.
Unnið er úr niðurstöðunum á Umhverfisstofnun Kanada og þær sýndar á kortum af norðurhveli jarðar.
Ósontæki Veðurstofu Íslands, Dobson 50, þykir óvenjugott eintak. Það kom til Reykjavíkur árið 1957 og síðan þá er til nær óslitin mæliröð af ósoni. Það var flutt til Hohenpeissenberg í Þýskalandi og skipt um rafbúnað í því árið 2007.
Línuritið hér undir sýnir nýjustu gögnin. Það birtir þrettán mánuði í einu og uppfærist daglega.
Ósonlagið
Ósonlagið er að finna í heiðhvolfi lofthjúpsins, einkum í 10 til 30 km hæð á okkar breiddargráðum. Þetta lag hlífir lífríki jarðar við útfjólublárri geislun frá sólu.
Árið 1991 hófst samvinna milli Veðurstofu Íslands og INTA á Spáni um rannsóknir á eyðingu ósonlagsins. Síðan þá hefur um 200 háloftabelgjum, svokölluðum sondum, verið sleppt í Keflavík og gögnin úr þeim skráð og vistuð.
Á línuritum, sem sýna hvernig hlutþrýstingur ósons breytist frá jörð og upp í 35 km hæð, má sjá ósonlagið.
Um eyðingu ósonlagsins
úr Nord 1996:25
Klórflúorkolefni, CFC, eru einskonar kolvetni þar sem klór og flúor koma í stað allra vetnisatóma. Að sjálfsögðu hafa þau aldrei verið náttúruleg en verið framleidd til notkunar í varmadælur, kæliskápa, við gerð frauðplasts og sem leysiefni. Þessi framleiðsla margfaldaðist á árunum eftir seinni heimstyrjöldina. Fyrr eða síðar leka efnin út í andrúmsloftið og berast upp í gufuhvolfið þar sem líftími þeirra er áratugir eða aldir.
Stöðugleiki og lífslengd kolvetna eykst þegar vetnisatómum er skipt út fyrir klór. Klórflúrorkolefni eru svo stöðug að þau eru ekki eitruð því hvarfgirni þeirra er lítil sem engin og þau hafa vart nokkur áhrif á lifandi vefi.
Hluti þeirra berst upp í heiðhvolfið þar sem efnin sundrast loks í útfjólubláu sólarljósinu en þá fyrst reynast þau skaðleg: Klórinn sem losnar við þetta er svo hvarfgjarn að hann ræðst á ósonsameindir, án þess þó að bindast þeim þannig að sama klórfrumeind getur sundrað tugum þúsunda ósonsameinda.
Þetta veldur þynningu eða jafnvel eyðingu ósonlagsins sem verndar lífríki jarðar fyrir skaðlegum útfjólubláum geislum frá sólu, nánar tiltekið þeim sem hafa mikla bylgjulengd og kallast UVB. Í ljós hefur komið að bróm sundrar ósoni í enn ríkara mæli en klór. Styrkur þess í gufuhvolfinu er verulega minni en klórs en notkun þess í eldtefjandi efni og við meindýraeyðingu hefur farið vaxandi.
Lausnin á þessum vanda hefur einkum fólgist í því að framleiða skyld efni þar sem aðeins hluta vetnisfrumeindanna er skipt út fyrir klór eða flúor en þau eru þó ekki skaðlaus með öllu. HCFC inniheldur nokkuð af klór og hefur áhrif á ósonlagið þó vægari séu. HFC inniheldur engan klór og skaðar ekki ósonlagið en flúorefnin í því hindra vissan hluta varmageislunar frá jörðu og það telst til gróðurhúsaáhrifa.
Þess má geta að þau flúorsambönd sem innihalda einnig klór eða bróm (svo sem HCFC) og sundra því ósonlaginu eru ekki talin valda nettó gróðurhúsaáhrifum vegna þess að sú verkun er gagnstæð við áhrif flúorsins. Engu að síður er mælt gegn notkun þeirra því eyðing ósonlagsins getur verið lífverum svo hættuleg.
Heimild:
Heimskautssvæði Norðurlanda - ósnortið, ofnýtt, mengað?
Norræna ráðherranefndin, Kaupmannahöfn, 1996 (Nord 1996:25)
Höfundur meginmáls: Claes Bernes. Þýðendur: Ásta Erlingsdóttir og Erling Erlingsson
Óson við yfirborð
Ósonið í veðrahvolfinu kallast óson við yfirborð vegna þess hversu miklu nær jörð það er heldur en ósonlagið í heiðhvolfinu. Þetta óson getur haft bein áhrif á heilsu manna með innöndun.
Veðurstofan leggur jafnan áherslu á að vakta bakgrunnsgildi fjarri mengandi uppsprettum en Reykjavíkurborg og Umhverfisstofnun hafa hins vegar samvinnu um vöktun loftgæða víðsvegar um höfuðborgarsvæðið.
Veðurstofan hefur mælt óson við yfirborð á Stórhöfða í Vestmannaeyjum síðan 1995 í samvinnu við bandarísku loftrannsóknastofnunina, NOAA. Gögnum er safnað og þau send utan til úrvinnslu og birtingar.
Mestan hluta ársins mælist óson á bilinu 30 til 40 ppb og það nær hámarki í apríl. Síðan lækka ósongildin fram á sumar og eru lægst í júlí og ágúst, um 20 ppb, en fara aftur hækkandi í september.
Með lægðagangi hausts og vetrar á sér stað blöndun lofts frá nærliggjandi meginlöndum, þar sem óson er hærra, og einnig blöndun ofan úr heiðhvolfinu. Þegar kyrrist á sumrin eyðist óson vegna efnasambanda sem berast frá yfirborði hafsins upp í andrúmsloftið.
