17. júní: Sólskinsskap, blindhríð, dumbungur og stórflóð
Það er fátt sem Íslendingar ræða jafn örugglega á þjóðhátíðardaginn og veðrið. Frá stofnun lýðveldisins hefur dagurinn boðið upp á nær allt litróf íslensks sumarveðurs: sólskinsskap, kalsa, úrhelli, snjó niður í byggð, blindhríð og jafnvel hamfarir. Tölfræðin bendir líka til þess að tilfinningin um gráan 17. júní sé ekki úr lausu lofti gripin.
Í tilefni þjóðhátíðardagsins hefur Veðurstofan litið yfir veðrið á 17. júní frá árinu 1944. Í gögnunum og gömlum blaðalýsingum má sjá hvernig veðrið hefur aftur og aftur orðið hluti af hátíðinni sjálfri, stundum sem blessun, stundum sem bölvun og stundum sem skýring á mannlegri hegðun sem venjulega telst ekki til veðurfyrirbrigða.
Sagan hófst strax á sjálfum stofndeginum, 17. júní 1944. Þjóðviljinn lýsti morgninum á þann hátt að „fyrsta hugsunin morguninn 17. júní“ hefði hjá flestum verið hin sama: „Veðrið.“ Svo bætti blaðið við: „En það hafði ekkert kraftaverk gerst um nóttina, himininn þungbúinn og loftið þungt af regni.“ Hátíðarnefndin hefði fullvissað þjóðina um að stofnun lýðveldisins á Þingvöllum færi fram „hvernig sem veðrið yrði þennan merkisdag. Og svo hlaut að verða.“
Guð og bæjarbúar hjálpuðust að
Á ársafmæli unga lýðveldisins var veðrið aftur efst í huga landsmanna. Morgunblaðið lýsti deginum með eftirminnilegum hætti. Um morguninn hefði himinninn verið þungbúinn og rigningin þétt. Margir Reykvíkingar hafa líklega hugsað, eins og blaðið orðaði það, að „enn ætti að ausa lýðveldið íslenzka vatni á heiðursdegi þess“.
En 17. júní 1945 tók stakkaskiptum. „Um hádegisbilið fór að rofa til. Nokkrar glufur birtust í skýjaþykkninu og sólargeislarnir gægðust í gegn, en feimnir voru þeir fram undir kvöldið, en þá var himinninn orðinn því nær skafheiðríkur og sólin baðaði allt í geislum sínum.“
Blaðamaður Morgunblaðsins dró hvergi af sér við lýsingarnar og sagði því næst: „Guð og bæjarbúar hjálpuðust til að gera þjóðhátíðina hér sem ánægjulegasta. Guð lagði til góða veðrið, en bæjarbúar „stemninguna“. Hver maður var í sólskinsskapi, jafnvel lítil börn, sem höfðu týnt foreldrum sínum.“
Það er erfitt að hugsa sér betri lýsingu á áhrifum veðurs á þjóðhátíðardegi en þá að jafnvel týnd börn að kvöldi 17. júní séu í sólskinsskapi.
Tilfinningin um gráan 17. júní stenst tölfræðina
Þótt 17. júní falli nærri sumarsólstöðum er dagurinn ekki eins sólríkur og ætla mætti. Trausti Jónsson veðurfræðingur, sem hefur haldið úti síðunni Hungurdiskar um árabil, benti á að meðalsólskinsstundafjöldi í Reykjavík nái hámarki um 21. maí, en lækki síðan marktækt fram að þjóðhátíðardeginum. Munar nærri tveimur klukkustundum á meðalsólskinsstundafjölda 17. júní og 21. maí.
Langir sólardagar, þegar sól skín í tíu klukkustundir eða meira, eru einnig færri í kringum þjóðhátíðardaginn en bæði fyrr á vorinu og síðar um sumarið. Mynd: Trausti Jónsson / Hungurdiskar.
Sama mynstur sést í skýjahulu og sólarrýrum dögum. Í Reykjavík er meðalskýjahula meiri í júní og framan af júlí en í maí, og dagar með færri en þrjár sólskinsstundir eru fleiri í júní en í maí. Þjóðhátíðardagurinn er því nálægt sumarsólstöðum á dagatalinu, en ekki endilega á hápunkti sólskinsins.
Meðalskýjahula í Reykjavík er að jafnaði meiri í júní og framan af júlí en í maí. Á sama tíma eru sólarrýrir dagar, þegar sólskinsstundir eru færri en þrjár, fleiri í júní en í maí. Mynd: Trausti Jónsson / Hungurdiskar.
Trausti hefur með gamansömum hætti kallað þetta „íslenska monsúninn“, þótt hann taki sjálfur fram að orðið sé strangt til tekið rangnefni. Í gögnunum sést engu að síður að 17. júní lendir í tímabundinni lægð í sólskinsstundum. Langir sólardagar, þegar sól skín í tíu klukkustundir eða meira, hafa verið færri í kringum þjóðhátíðardaginn en bæði fyrr á vorinu og síðar um sumarið.
Úrkoma í 85 prósent tilvika
Í samantekt Vísindavefsins eftir Þór Jakobsson, um úrkomu í Reykjavík 17. júní, sem náði til áranna 1944 til og með 2014, kom fram að úrkomu hefði gætt í um það bil 85 prósent tilvika á tímabilinu. Oft var aðeins um óverulega úrkomu að ræða, en önnur ár rigndi mikið.
Niðurstaðan styður því þá tilfinningu margra að þjóðhátíðardagurinn í höfuðstaðnum sé alla jafna fremur þungbúinn og að væta sé sjaldan langt undan. Það er líka í góðu samræmi við þjóðhátíðarmyndina í dægurlaginu Sautjándi júní eftir Hauk Ingibergsson og Bjartmar Hannesson, þar sem gleðin, skrúðgöngurnar, pylsurnar og útidansleikurinn víkja að lokum fyrir rigningunni.
Kalsaveður, dans og drykkjuskapur
Stundum hefur veðrið samt verið notað til skýringar á hegðun sem venjulega er ekki flokkuð sem veðurfyrirbrigði.
Árið 1949 var veðrið „óhagstætt“, eins og sagði í Tímanum, á þjóðhátíðardaginn í Reykjavík, en hátíðarhöldin héldu þó sínu striki. Dansað var á Lækjartorgi til klukkan tvö um nóttina og bæjarbúar létu kalsann ekki stöðva sig, þótt hann virðist hafa haft sín áhrif.
Tíminn greindi frá því að „ofurlítið“ hefði borið á ölvun þegar kom fram yfir miðnætti, meira en verið hefði undanfarin ár. Fram að þessu hefði, að sögn blaðsins, varla sést ölvaður maður á þjóðhátíðardaginn. Skýringin var sett fram með eftirminnilegum hætti: „Mun kalsaveðrið hafa átt einhvern þátt í því að fleiri brögðuðu nú áfengi.“
Þarna fær veðrið óvenjulega víðtækt hlutverk. Það er orðið mögulegur samverkamaður í því að hátíðargestir fái sér heldur meira í glas en áður hafði tíðkast.
Tíminn minnti lesendur á að það yrði að vera „markmið og metnaður allra“ að firra þjóðhátíðardaginn þeirri „vansæmd“ sem fylgdi ölvun á almannafæri.
Snjór, blindhríð og stórflóð á þjóðhátíðardegi
Tíu árum síðar, 17. júní 1959, varð þjóðhátíðardagurinn ein dramatískasta áminningin um að íslenskt sumar getur tekið á sig grimmdarlegar myndir. Trausti Jónsson veðurfræðingur bendir á að eldri Norðlendingar hafi oft minnst 17. júní 1959 sem versta þjóðhátíðarveðursins, og telur líklegt að það sé rétt. Snarpt lægðardrag kom úr norðvestri, lægð dýpkaði fyrir norðan land og norðanstrengur skall yfir landið. Þykktin fór niður í um 5200 metra, sem er óvenjulágt á þessum árstíma.
Þetta var heldur ekki fyrsta hretið í mánuðinum. Tíminn sagði frá því 19. júní að þrenn hret hefðu gengið yfir Dalvík og nágrenni á hálfum mánuði, með aðeins eins til tveggja daga uppstyttu á milli. Þar hafði hríðin staðið frá mánudegi til miðvikudags. Fram til dala var orðin mikil fönn, jarðlaust var fyrir fé og menn höfðu staðið í ströngu við að bjarga fé í hús. Víða var fjár saknað og á túnum í Svarfaðardal var mokað ofan af svo kindurnar næðu niður á jörð.
Vísir sagði daginn eftir þjóðhátíðardag að sums staðar á landinu hefði „mátt kallast vetur á hásumri“
Fréttaritari Vísis á Húsavík lýsti deginum þannig að þar hefði verið „kalt og hryssingslegt í gær, stormur af norðri, alhvít jörð niður í byggð, töluverður sjógangur“ og að kvöldið hefði verið „líkara októberkvöldi en miðsumarskvöldi“. Þá sagði í fréttinni: „Fólksbílar eiga erfitt með að komast yfir Vaðlaheiði, og festist þar a. m. k. einn bíll, en Dalsmynni er fært.“ Útihátíðarhöldin fóru heldur ekki fram samkvæmt áætlun, því „aflýsa varð útihátíðahöldum vegna veðurs, en þau fóru fram í kirkjunni“.
Í frétt Vísis um norðanveðrið sagði að á Siglufirði hefði gert „ofsaveður með blindhríð“. Þar kom einnig fram að „Siglufjarðarskarð lokaðist að nýju“ og að „áætlunarbíll, sem var á leið frá Reykjavík sneri aftur á leið upp í skarðið og til Sauðárkróks“. Frá Akureyri var sama sögu að segja, þar beið fjöldi báta í höfn eftir batnandi veðri og „hvítt milli fjalls og fjöru sem um hávetur“.
Í Ólafsfirði var veðrið „gífurlegt“. Þar slitnaði erlent fiskitökuskip frá hafnargarðinum og rak upp í sand, þrír síldarbátar slitnuðu einnig frá garðinum og ein trilla sökk. Mikill snjór hafði komið í byggð og Lágheiði var ófær.
Tjónið varð einnig mikið til sveita. Í pistli Tímans 20. júní var illviðrið á þjóðhátíðardaginn kallað „eitt hið versta snemmsumarhret, sem sögur fara af“. Fréttir bárust hvaðanæva af Norðurlandi um tjón á búsmala. Í atburðaskrá Trausta kemur fram að fjárskaðar hafi orðið víða norðanlands, fuglar drepist unnvörpum og að mest hafi mælst 20 sentimetra snjór á Hólum í Hjaltadal.
Veðrið skildi líka eftir sig stórtjón við Sogið, þar sem nú er Steingrímsstöð. Sama dag fjallaði Vísir á forsíðu um að veðurofsinn hefði brotið varnargarð ofan jarðganganna við Efra-Fall. Þingvallavatn hafði, með orðalagi blaðsins, „brotið af sér allar hömlur“. Vatnið rauf varnargarðinn, ruddist gegnum jarðgöngin og skall með gífurlegu afli á stöðvarhúsi og öðrum mannvirkjum fyrir neðan. Í fyrstu fréttum var talið fyrirsjáanlegt að virkjunin tefðist um mánuð og að tjónið skipti þegar milljónum.
Þannig varð 17. júní 1959 ekki aðeins dagur kalsa og aflýstra útisamkoma. Hann varð dagur snjóa niður í byggð, illfærra leiða, blindhríðar, skipstjóns, fjárskaða, fugladauða og hamfara við Þingvallavatn. Sjaldan hefur þjóðhátíðardagurinn minnt jafn rækilega á að íslenskt sumar fer ekki alltaf eftir dagatalinu.
Illviðri í seinni tíð
Þótt árið 1959 standi sterkt í minni sem einn versti 17. júní frá stofnun lýðveldisins hefur þjóðhátíðardagurinn síðar boðið upp á fleiri slæma veðurdaga.
Árið 2002 gerði mikið illviðri á 17. júní og þann 18. júní. Á norðan- og austanverðu landinu varð mikið úrfelli, sólarhringsúrkomumet féllu víða, skriður féllu og vatnsflóð urðu. Hringvegurinn lokaðist á Jökuldal þegar vatnsflóð rauf hann og skemmdir urðu meðal annars á Jökuldal, í Jökuldalshlíð og í Vopnafirði. Illviðri var um land allt, víða sá á gróðri og fjárskaðar urðu sums staðar norðanlands. Á Kjalarnesi tók járnplötur af skemmu og húsbíll valt út af veginum.
Árið 2014 var rigningin í Reykjavík sérstaklega eftirminnileg. Þá mældist sólarhringsúrkoma 22,0 millimetrar á 17. júní, meiri en áður hafði mælst í Reykjavík á þjóðhátíðardaginn. Mest rigndi síðdegis og um kvöldið, og klukkustundarákefðin komst í 5,3 millimetra á sjálfvirku stöðinni við Veðurstofuna og 5,8 millimetra á búveðurstöðinni. Það er meðal mestu úrkomuákefðar sem mælst hefur í júnímánuði á þessum stöðvum.
17. júní í tölum
Veðurmet þjóðhátíðardagsins ná í sumum tilvikum lengra aftur en lýðveldið sjálft. Þau sýna vel hversu breitt litróf veðursins getur verið þennan dag.
Hæsti hiti sem mælst hefur á landinu 17. júní er 27,9 stig á Egilsstaðaflugvelli árið 2023. Í Reykjavík er hitamet dagsins 19,5 stig frá árinu 2019, en á Akureyri 23,5 stig frá árinu 1969.
Kuldametin segja aðra sögu. Lægsti hiti sem mælst hefur á landinu 17. júní er mínus 4,7 stig á Brúarjökli árið 2018. Í byggðum landsins er lægsta gildið mínus 2,9 stig á Staðarhóli í Aðaldal árið 1981. Í Reykjavík fór hitinn niður í 1,0 stig 17. júní 1897, en á Akureyri niður í 0,4 stig árið 1959.
Mesta sólarhringsúrkoma sem mælst hefur á landinu 17. júní er 102,0 millimetrar í Vík í Mýrdal árið 2012. Í Reykjavík mældist mesti vindhraði á þjóðhátíðardaginn, miðað við 10 mínútna meðalvind, 23,2 metrar á sekúndu árið 1959. Sama ár mældist einnig mesta snjódýpt á landinu 17. júní, 20 sentimetrar á Hólum í Hjaltadal.
Þjóðhátíðardagurinn hefur þó líka átt sína björtu daga. Frá upphafi sólskinsmælinga í Reykjavík mældust flestar sólskinsstundir 17. júní árið 2004, eða 18,3 klukkustundir. Á Akureyri mældust flestar sólskinsstundir á þjóðhátíðardaginn 18,0 klukkustundir árið 1991. Það ár var jafnframt heiðasti 17. júní á landinu frá og með 1949, þegar meðalskýjahula á öllum veðurstöðvum var aðeins 1,2 áttunduhlutar.
Frá stofndegi lýðveldisins hefur þjóðhátíðardagurinn rúmað sólskinsskap, dumbung, kalsa, úrhelli, blindhríð og stórflóð. Veðrið hefur ekki alltaf verið hátíðlegt, en það hefur aldrei verið aukaatriði 17. júní.
