El Niño í uppsiglingu
El Niño-skilyrði eru að þróast í Kyrrahafi, samkvæmt nýrri greiningu Alþjóðaveðurfræðistofnunarinnar (WMO). El Niño er náttúrulegt fyrirbæri sem tengist óvenju hlýjum sjó í mið- og austanverðu hitabelti Kyrrahafs og getur haft áhrif á hitafar, úrkomu og veðuröfgar víða um heim.
Nýjustu árstíðaspár benda til þess að El Niño verði til staðar á næstu mánuðum. WMO metur líkurnar á El Niño um 80 prósent á tímabilinu júní til ágúst 2026. Fyrir tímabilin júlí til september, ágúst til október og september til nóvember eru þær metnar um eða yfir 90 prósent.
Spár fyrir tímabilið júní til ágúst gera jafnframt ráð fyrir hita yfir meðallagi á stórum hluta jarðar.
Áhrif El Niño eru þó mjög misjöfn eftir heimshlutum og ekki er hægt að draga beinar ályktanir um veður á einstökum stöðum út frá El Niño einum saman. Á Íslandi eru áhrif El Niño almennt óbein og óljósari en víða nær upptakasvæðinu, þótt ástæða sé til að fylgjast með þróuninni.
Hvað er El Niño?
El Niño verður þegar yfirborð sjávar á víðfeðmu svæði í hitabelti Kyrrahafs, frá miðbiki hafsins til stranda Suður-Ameríku, verður óvenju hlýtt í nokkra mánuði eða lengur.
El Niño er hluti af náttúrulegri sveiflu í haf- og lofthjúpi sem nefnist ENSO, eða El Niño-Southern Oscillation. Sveiflan getur birst sem El Niño, La Niña eða hlutlaust ástand. Í El Niño hlýnar sjórinn meira en venjulega á þessu svæði, en í La Niña verður hann kaldari en venjulega.
Heitið El Niño kemur úr spænsku og merkir bókstaflega „drengurinn“ en í þessu tilfelli er átt við „Jesúbarnið“. Nafnið á rætur að rekja til fiskimanna við strendur Suður-Ameríku, sem tóku eftir því að hlýr sjór birtist stundum við strendur Ekvador og Perú um jólaleytið. Síðar var farið að nota sama heiti um það þegar sjór hlýnar óvenju mikið á víðfeðmu svæði í hitabelti Kyrrahafs.
Hvernig myndast El Niño?
Við venjulegar aðstæður blása staðvindar yfir hitabelti Kyrrahafs og ýta hlýjum yfirborðssjó í átt að Indónesíu og Ástralíu. Við strendur Suður-Ameríku streymir þá kaldari og næringarríkur sjór upp frá neðri lögum sjávar og yfirborðssjórinn þar er því að jafnaði kaldari.
Á nokkurra ára fresti getur dregið úr staðvindunum. Þá minnkar uppstreymi kalds sjávar við Suður-Ameríku og hlýr sjór nær lengra yfir hitabelti Kyrrahafs en venjulega. Við það getur samspil hafs og lofthjúps breyst á mjög stóru svæði.
Þessi breyting getur haft áhrif á loftstrauma, skýjamyndun og úrkomumynstur víða um heim. Áhrifin eru þó mismunandi eftir svæðum og hver El Niño-atburður hefur sín sérkenni.
Myndin sýnir dæmigert ástand í Kyrrahafi þegar El Niño og La Niña ríkja. Í El Niño hlýnar yfirborð sjávar í mið- og austanverðu hitabelti Kyrrahafs og úrkomumynstur breytist. Í La Niña styrkist uppstreymi kalds sjávar í austanverðu Kyrrahafi og sjávarhiti verður lægri en venjulega á sama svæði.
Mynd: WMO, El Niño/La Niña Update, maí 2026. Upprunaleg heimild: WMO, Climate into the 21st Century, 2003.
Áhrif á veðurfar víða um heim
El Niño tengist oft hærra hitastigi á heimsvísu. Hann getur aukið líkur á hitabylgjum, mikilli úrkomu og flóðum á sumum svæðum, en á öðrum svæðum geta þurrkar orðið líklegri.
Áhrifin eru þó ekki eins frá einum El Niño-atburði til annars. Þau ráðast meðal annars af styrk atburðarins, árstíma og samspili við aðrar sveiflur í loftslagskerfinu.
Yfirleitt má búast við aukinni úrkomu á sumum svæðum í Suður-Ameríku, suðurríkjum Bandaríkjanna, á Horni Afríku og í Mið-Asíu. Þurrkar verða oft líklegri í Mið-Ameríku, norðanverðri Suður-Ameríku, Karíbahafi, Ástralíu, Indónesíu og hluta Suður-Asíu.
El Niño getur einnig haft áhrif á fellibyljatímabil. Algengt er að hann dragi úr fellibyljavirkni á Atlantshafi, en virkni getur aukist í austanverðu og miðlægu Kyrrahafi.
Hefur El Niño áhrif á Ísland?
Áhrif El Niño á Ísland eru ekki bein og ekki sambærileg við áhrifin á mörgum svæðum nær Kyrrahafi. Veðurfar hér á landi ræðst fyrst og fremst af veðurkerfum yfir Norður-Atlantshafi, stöðu lægða og hæðasvæða, sjávarhita og öðrum þáttum.
Óbein tengsl geta þó verið til staðar. Til dæmis er almennt minna um fellibylji á Atlantshafi á El Niño-árum. Leifar slíkra kerfa geta stundum borist norður á bóginn, breyst í lægðir og haft áhrif á veður á Norður-Atlantshafi.
Því er rétt að fylgjast með El Niño sem hluta af stærra veðurfars- og loftslagskerfi. Varast þarf þó að tengja einstök veðurtilvik á Íslandi beint við El Niño.
El Niño og loftslagsbreytingar
El Niño er náttúrulegt fyrirbæri og hefur lengi verið hluti af loftslagskerfi jarðar. Ekki hefur verið sýnt fram á með óyggjandi hætti að loftslagsbreytingar fjölgi El Niño-atburðum eða geri þá endilega sterkari.
Hlýrra loftslag getur hins vegar magnað áhrif þeirra. Hlýrra andrúmsloft getur haldið meiri raka og hlýrri sjór getur aukið orku í veðurkerfum. Þess vegna geta hitabylgjur, úrhelli og aðrar öfgar orðið alvarlegri þegar El Niño fellur saman við hlýnun jarðar.
Hvers vegna er fylgst með El Niño?
Veðurstofur og alþjóðastofnanir fylgjast náið með El Niño vegna þess að fyrirbærið getur haft áhrif á samfélög, landbúnað, vatnsbúskap, orkuöflun og náttúruvá víða um heim.
Árstíðaspár og regluleg vöktun geta gefið stjórnvöldum, atvinnugreinum og almenningi mikilvægan fyrirvara. Þótt ekki sé hægt að spá fyrir um öll áhrif með nákvæmni getur slík vöktun stutt undirbúning og viðbrögð þar sem líkur á öfgaveðri aukast.
https://www.youtube.com/watch?v=AcwpLNi70ts
Skýringarmyndband WMO um El Niño. Myndbandið var birt árið 2023 en fjallar almennt um fyrirbærið.
Nánari upplýsingar
WMO El Niño/La Niña Update, maí 2026
Alþjóðaveðurfræðistofnunin (WMO): WMO likelihood increases of El Niño
WMO Global Seasonal Climate Update
Vísindavefurinn: Hvað er El Niño?
NOAA Climate.gov: El Niño & La Niña
