Hamfaraflóð við landamæri Nepal og Tíbets – keðjuverkun náttúruhamfara
Mikið skyndiflóð fór um Rasuwa-hérað í Nepal að morgni 26. ágúst 2026. Flóðið bar með sér gríðarlegt magn af vatni, aur og stórgrýti og olli miklu tjóni á byggð og innviðum.
Nýjustu greiningar benda til þess að stórt ís- og berghlaup hafi hrundið af stað hamfaraflóði við landamæri Nepal og Tíbets. Hrun jökulíss og bergs greindist á jarðskjálftamælum og var merkið í fyrstu talið stafa af hefðbundnum jarðskjálfta. Nákvæm atburðarás liggur þó ekki enn fyrir.
Alþjóðlega rannsóknar- og þekkingarmiðstöðin ICIMOD, sem sérhæfir sig í náttúrufari og náttúruvá í Hindúkúsh- og Himalajafjöllum, vinnur að greiningu atburðarins ásamt öðrum vísindamönnum og stofnunum.
Nýjustu greiningar á gervitunglamyndum rekja upptök hlaupsins til norðurhlíða Langtang Lirung. Þar féll mikið magn jökulíss og bergs meira en þúsund metra niður á dalbotn.
Enn er óljóst hversu stórt hrunið var og nákvæmlega hvernig flóðbylgjan myndaðist.
„Við slíkan atburð myndast gríðarlegur núningur sem getur brætt mikið magn jökulíss og þannig valdið hamfaraflóði á borð við það sem sést hefur í fréttum. Sérstaklega getur flóðalda orðið mjög há og öflug ef vatnið á aðeins undankomu um þröngan dalfarveg,“ segir Daniel Ben-Yehoshua, skriðusérfræðingur á Veðurstofu Íslands.
Hrunið var í fyrstu talið vera jarðskjálfti
Atburðurinn greindist á jarðskjálftamælum og var í fyrstu talinn vera tektónískur jarðskjálfti. Nánari greining bandarísku jarðfræðistofnunarinnar, USGS, leiddi hins vegar í ljós að merkið varð til við hrun jökulíss og bergs og aurflóðið sem fylgdi.
Stór skriðuföll geta valdið svo öflugum jarðhræringum að þau greinast á jarðskjálftamælum. Merkin eru öðruvísi en þau sem koma fram vegna jarðskjálfta sem verða við brotahreyfingar í jarðskorpunni og geta veitt mikilvægar upplýsingar um upptök og tímasetningu atburða.
Jarðskjálftamælingar og gervitunglamyndir geta varpað ljósi á atburðarásina, jafnvel þótt upptökin hafi verið á afskekktu og torfæru svæði. Vöktun slíkra svæða er krefjandi og getur verið erfitt að greina fyrir fram þær breytingar sem kunna að leiða til skyndilegs hruns.
Atburðurinn undirstrikar bæði gildi vöktunar og þær áskoranir sem fylgja því að greina skyndilega atburði og túlka ólík gögn um þróun þeirra.
Kortið sýnir bráðabirgðamat USGS á útbreiðslu ís- og berghlaupsins og flóðsins sem fylgdi í Nepal 26. ágúst 2026. Rauða línan afmarkar svæðið sem varð fyrir áhrifum. Kort: USGS.
Skriður geta komið af stað öðrum hamförum á Íslandi
Aðstæður á Íslandi eru ólíkar þeim sem eru í Himalajafjöllum. Hér eru þó þekkt dæmi um að skriður hafi fallið á jökla eða í vötn og ár og þannig komið af stað flóðbylgjum, stíflað árfarvegi eða valdið hlaupum.
Steinsholtshlaup árið 1967 varð þegar stórt berghlaup féll á Steinsholtsjökul, reif með sér jökulís og fór að hluta í jökullón. Við það varð öflugt hlaup niður Steinsholtsdal.
Þegar stórt berghlaup féll í Öskjuvatn árið 2014 myndaðist flóðbylgja sem skolaðist 20 til 30 metra upp fyrir vatnsborð vatnsins og jafnvel hærra á einstaka stað.
„Veðurstofa Íslands vinnur markvisst að kortlagningu og vöktun hlíða sem sýna merki um óstöðugleika,“ segir Daniel.
Við vöktunina eru meðal annars greind svokölluð InSAR-gögn úr gervitunglum og loftmyndir frá mismunandi tímum bornar saman. InSAR er ratsjármælitækni sem gerir kleift að greina litlar hreyfingar á yfirborði jarðar og fylgjast með þróun þeirra yfir stór svæði.
Á svæðum þar sem hætta er talin mikil er gert ítarlegra hættumat og hermireikningar notaðir til að meta mögulega útbreiðslu og afleiðingar skriðufalla.
Tengslin við hlýnandi loftslag enn óljós
Hopun og þynning jökla getur breytt stuðningi við fjallshlíðar og afhjúpað brattar og sprungnar hlíðar. Hlýnun getur jafnframt stuðlað að bráðnun sífrera í háfjöllum og auknu vatnsflæði um sprungur. Við ákveðnar aðstæður getur þetta aukið óstöðugleika og hættu á ís- og berghlaupum.
Ekki er þó hægt að fullyrða að loftslagsbreytingar hafi valdið þessum tiltekna atburði. Vísindamenn ICIMOD hafa tekið fram að enn sé of snemmt að meta þátt hlýnandi loftslags í hamförunum.
Rannsóknir á atburðinum standa enn yfir og búast má við að skýrari mynd fáist af upptökum hans og þróun þegar fleiri gögn liggja fyrir.
Nánari upplýsingar þessu tengdu
- Bráðabirgðamat ICIMOD á hamfaraflóðinu í Rasuwa
- Upplýsingar USGS um jarðskjálftamerkið sem fylgdi atburðinum
- Samantekt jöklafræðings á flóðinu við landamæri Nepal og Tíbets
- Frumniðurstöður rannsókna á berghlaupinu í Öskju árið 2014
- Um skriðuna í Hítardal árið 2018
- Rannsóknir á Steinsholtshlaupinu árið 1967
