Veðurstofan hlýtur alþjóðlegan styrk til að efla flugöryggi vegna eldfjallavár
Veðurstofa Íslands hlaut í október 2025 styrk upp á 147 milljónir króna frá Alþjóðaflugmálastofnuninni, ICAO, til fjögurra nýrra þróunarverkefna á sviði eldfjallavár og flugöryggis. Verkefnin snúa meðal annars að þróun nýrra mæliaðferða, sjálfvirkri greiningu á gosmökkum, samræmingu viðbragða evrópskra eldfjallavakta og rannsóknum á áhrifum brennisteinsdíoxíðs, SO₂, á flugumferð.
Sameiginlegt markmið verkefnanna er að efla vöktun og miðlun upplýsinga vegna eldfjallavár og draga þannig úr áhættu fyrir flugumferð, einkum á Norður-Atlantshafi. Styrkurinn undirstrikar jafnframt alþjóðlegt hlutverk Veðurstofu Íslands sem eldfjallaeftirlitsstöðvar ríkisins og mikilvægi íslenskrar sérþekkingar á sviði eldfjallavár.
Veðurstofan var formlega tilnefnd eldfjallaeftirlitsstöð ríkisins, State Volcano Observatory eða SVO, árið 2010 af Samgöngustofu, þá Flugmálastjórn Íslands, í kjölfar eldgossins í Eyjafjallajökli . Með tilnefningunni var Veðurstofunni falið að miðla upplýsingum um eldvirkni og eldgos á Íslandi til Volcanic Ash Advisory Centre í London, annarra slíkra miðstöðva eftir þörfum og til flugsamfélagsins almennt, í samræmi við reglur Alþjóðaflugmálastofnunarinnar .
Veðurstofan ber ábyrgð á vöktun, spám og viðvörunum vegna náttúruvár á Íslandi, þar á meðal eldfjallavirkni í virkum eldfjöllum og eldstöðvakerfum landsins.
Þróunarverkefnin fjögur eru eftirfarandi:
Calibrated Digital surveillance-camera Network at Jan Mayen for Volcanic plume height assessment (CamJan):
Í verkefninu verður þróað sjálfvirkt kerfi til að greina, mæla og miðla upplýsingum um gosmekki sem geta myndast við eldgos í Jan Mayen, þar sem vöktun er takmörkuð. Veðurstofa Íslands mun koma upp neti kvarðaðra myndavéla sem styðja við gervihnattagögn, en slík gögn eru aðeins fáanleg með hléum á svæðinu. Gert er ráð fyrir að verkefnið leiði til nýrra verklagsreglna við vöktun eldfjallsins á Jan Mayen.
Digital Twin for Improved Eruption Source Parameters Assessment and Forecasting Capabilities of Atmospheric Volcanic Hazards from Icelandic Volcanoes (DigiVolc):
Verkefninu er ætlað að styrkja flugöryggi á Norður-Atlantshafssvæðinu með þróun stafræns tvíbura (e. Digital Twin) hjá Veðurstofu Íslands. Með honum verður hægt að meta uppsprettuþætti eldgosa (e. Eruption Source Parameters, ESP) nánast í rauntíma.
Slíkt mat er mikilvæg forsenda spáa um dreifingu eldfjallaösku í andrúmslofti, sem getur haft veruleg áhrif á alþjóðaflug, einkum í Norður-Atlantshafi. Uppsprettuþættirnir mynda grunn að dreifingarlíkönum sem Volcanic Ash Advisory Centres, VAAC, notar við mat á áhrifum eldgosa á flug.
Með því að samþætta mælingar frá jarðbundnum mælitækjum, gervihnöttum og kvörðuðum myndavélakerfum við þróaða líkanagerð verður Veðurstofunni kleift að meta þessa þætti hraðar og af meiri nákvæmni. Matinu mun fylgja óvissugreining sem getur nýst fluggeiranum við ákvarðanatöku.
Common Procedures and Operational Standards Within the European Volcano Observatory Network (EVON-avi):
Markmið EVON-avi er að samræma hvernig eldfjallaeftirlitsstöðvar í Evrópu miðla mikilvægum upplýsingum til fluggeirans vegna eldfjallavár. Nú er talsverður munur á því hvernig hæð gosmakka er metin, hvernig litakóðar fyrir flug eru notaðir og hvernig VONA-tilkynningar (Volcano Observatory Notices for Aviation) eru settar fram og miðlað.
Slíkur munur getur valdið óvissu í viðbrögðum fluggeirans, sérstaklega á Norður-Atlantshafssvæðinu þar sem eldgos á Íslandi og Azoreyjum geta haft áhrif á nokkrar af fjölförnustu flugleiðum heims. EVON-avi er ætlað að draga úr þessum mun með því að þróa sameiginlegar leiðbeiningar um mat á hæð gosmakkar, efla tæknilega þjálfun í notkun kvarðaðra myndavéla og VONA-tilkynninga á IWXXM-sniði og samræma viðhald á uppfærðum evrópskum gagnagrunni yfir eldfjöll.
Volcanic Sulphur Dioxide Encounters (VOSDE): Towards the mitigation of volcanic SO₂ hazards for improved aviation safety:
Verkefnið mun byggja upp og greina einstakt gagnasafn um tilvik þar sem flugvélar hafa orðið fyrir áhrifum af brennisteinsdíoxíði (SO₂) frá eldgosum. Þótt aukin vitund sé um hættu sem stafar af eldfjallagasi skortir enn gögn og viðmið til að meta áhrif SO₂ á flug.
Verkefnið beinist að hættu sem getur skapast fyrir flug yfir Norður-Atlantshafi vegna SO₂ frá eldgosum á Íslandi. Eldgos á Reykjanesskaga frá árinu 2021 hafa sýnt að þessi hætta er raunveruleg og að gasmengun getur borist inn á mikilvægar flugleiðir yfir Norður-Atlantshafið.
Niðurstöður verkefnisins munu nýtast til að meta hvort forsendur séu fyrir útgáfu SIGMET-viðvarana vegna SO₂ frá eldgosum og þannig styðja við þróun alþjóðlegs viðbúnaðar vegna eldfjallagass innan International Airways Volcano Watch (IAVW). Verkefnið mun þannig stuðla að auknu flugöryggi og bæta vernd farþega, áhafna og loftfara í langvarandi eldgosahrinum.
Könnun tengd verkefninu hefur verið sett af stað: Könnun um áhrif brennisteinsdíoxíðs frá eldgosum á flug.
Alls taka níu starfsmenn Veðurstofunnar þátt í verkefnunum sem standa yfir í eitt til þrjú ár. Með þeim er alþjóðlegt hlutverk Veðurstofunnar á sviði eldfjallavár og flugöryggis styrkt enn frekar á grunni þeirrar þekkingar og reynslu sem skapast hefur í tengslum við eldgos á Íslandi undanfarna áratugi.
Myndin sýnir dreifingu brennisteinsdíoxíðs, SO₂, frá eldgosi
á Reykjanesskaga 17. júlí 2025, samkvæmt mælingum Sentinel-5P (ESA,
2025).
Myndin sýnir flugupplýsingasvæði Reykjavíkur, Reykjavík Flight Information Region, sem er ábyrgðarsvæði Íslands vegna flugöryggis yfir Norður-Atlantshafi.
