Dagur stúlkna og kvenna í vísindum: Forysta og vísindi á Veðurstofu Íslands
Alþjóðadagur kvenna og stúlkna í vísindum er haldinn í dag. Dagurinn minnir á mikilvægi þess að stúlkur og konur taki virkan þátt í vísindum, enda verða vísindi sterkari þegar ólík sjónarhorn fá að heyrast og fólk af öllum kynjum og ólíkum uppruna kemur að mótun þekkingar sem nýtist samfélaginu.
Undanfarna mánuði hefur verið hlé á eldgosum á Íslandi eftir ákafa goshrinu síðustu ára. Síðasta gosi lauk 5. ágúst 2025 og athyglin færist aftur að því sem liggur undir yfirborðinu: vöktun, greiningu og vísindalegum skilningi. Fyrir Söru Barsotti, fagstjóra eldfjallavár hjá Veðurstofu Íslands, eru einmitt þessir tímar ekki síður mikilvægir. Verkefnin snúast ekki aðeins um eldgos þegar þau eru í gangi, heldur einnig um að skilja undirliggjandi ferli, greina merki um kvikusöfnun og setja fram sviðsmyndir um hugsanlega þróun. Í þeirri vinnu skiptir máli að sameina gögn úr ólíkum mælikerfum, allt frá jarðskjálftamælingum og gervihnattagögnum til líkanagerðar og reynslu af fyrri gosum.
Áhugi Söru á eldfjöllum og Íslandi kviknaði við Eyjafjallajökulsgosið árið 2010. Þá starfaði hún á Ítalíu við rannsóknir á eldfjallaösku í andrúmslofti og gosið tengdist hennar sérsviði. En áhugann á vísindum segir hún hafa kviknað mun fyrr.
„Ég var alltaf öruggari í vísindagreinum í skóla, en mér hafði aldrei dottið í hug að ég myndi einhvern tímann vinna með eldfjöll. Í háskóla byrjaði ég á allt annarri braut, nam fornleifafræði og spilaði á fiðlu, þar til ég uppgötvaði að eðlisfræði átti miklu betur við mig. Mig langar því að hvetja allar stúlkur til að þora að prófa sig áfram, gera mistök, skipta um stefnu og byrja upp á nýtt ef þess þarf — og aldrei gefast upp. Þið getið ekki ímyndað ykkur hversu langt þið getið komist,“ segir Sara.
Fyrsti skóladagur Söru, í Carrara Toscana.
Þegar Veðurstofa Íslands auglýsti árið 2012 eftir sérfræðingi í eldfjallavá og líkanagerð, á sviði sem sameinaði jarðvísindi og greiningu á dreifingu gosafurða, fann hún að þar var leitað að þekkingu sem hún hafði byggt upp í námi og starfi. Hún sótti um og var ráðin í kjölfarið. Árið 2013 flutti hún til Íslands með fjölskyldu sinni.
Frá þeim tíma hefur hún starfað við vöktun og mat á eldfjallavá á landi sem er í senn meðal þeirra virkustu í heiminum og best vöktuðu. Í starfi hennar sameinast vísindaleg greining, alþjóðlegt samstarf og samfélagsleg ábyrgð. Verkefnin snúast ekki aðeins um að greina eldgos þegar þau hefjast heldur einnig um að skilja undirliggjandi ferli, greina hægfara breytingar, setja fram sviðsmyndir og miðla óvissu á skýran og ábyrgan hátt.
Starfið felur í sér að miðla vísindalegri óvissu á skýran og ábyrgan hátt, þar sem mikilvægt er að gera grein fyrir því sem vitað er, því sem ekki er vitað og hvaða sviðsmyndir koma til greina. Eldgos eru í eðli sínu ófyrirsjáanleg og engin tvö gos hegða sér eins, en hlutverk vísindanna er að draga úr óvissu eins og kostur er og styðja við upplýstar ákvarðanir almannavarna, stjórnvalda og almennings.
Alþjóðadagur stúlkna og kvenna í vísindum
Á Alþjóðadegi kvenna og stúlkna í vísindum, sem haldinn er 11. febrúar ár hvert, er einmitt horft til slíkra fyrirmynda. Dagurinn var settur á laggirnar af Sameinuðu þjóðunum árið 2015 til að vekja athygli á framlagi kvenna til vísinda og hvetja stúlkur til þátttöku á sviðum þar sem þær hafa lengi verið í minnihluta.
Tölur frá árinu 2024 sýna að staða kvenna í vísindastarfi Veðurstofu Íslands er sterk:
- Konur eru 48% starfsfólks stofnunarinnar
- 60% rannsakenda eru konur
- 67% þeirra sem starfa að rannsóknum og þróun eru konur
Þetta endurspeglar bæði markvissa uppbyggingu og langa hefð fyrir þátttöku kvenna í vísindum á Veðurstofunni.
Fjölbreytt sjónarhorn styrkja vísindin
Jafnframt er Veðurstofan alþjóðlegur vinnustaður í eðli sínu; um fimmtungur starfsfólks er af erlendum uppruna og leggur sitt af mörkum til þeirrar þekkingar sem nýtist íslensku samfélagi. Slík fjölbreytni skiptir máli, þar sem vísindi byggja á spurningum, túlkun og ákvarðanatöku og ólík sjónarhorn styrkja vinnu við greiningu gagna, mat á óvissu og miðlun upplýsinga, meðal annars með þátttöku fólks af öllum kynjum og ólíkum bakgrunni.
„Við erum mjög stolt af fjölbreytileikanum í starfsmannahópi Veðurstofunnar enda vitum við að hann bæði styrkir starfið og gerir það skemmtilegra,“ segir Hildigunnur H. H. Thorsteinsson, forstjóri Veðurstofunnar.
Þessi staða á sér djúpar rætur í sögu Veðurstofunnar, þar sem konur voru snemma í fararbroddi, bæði í vísindum og forystu.
Samfella vísinda milli atburða
Frá ráðningu Söru til Veðurstofunnar hefur starf hennar og annarra starfsmanna þróast samhliða aukinni þörf fyrir samfellda vöktun.
Vísindastarf Veðurstofu Íslands byggir á samfellu, reynslu og trausti. Í því samhengi er starf Söru Barsotti hluti af lengri sögu þar sem konur hafa gegnt lykilhlutverkum í vísindum og forystu. Sú saga minnir á að þekking mótast yfir tíma, í stöðugri vinnu milli atburða og í menningu sem styður við fjölbreytni og laðar að sér fremsta vísindafólk heims af öllum kynjum.
Á Alþjóðadegi stúlkna og kvenna í vísindum er því ekki aðeins fagnað framlagi kvenna í fortíðinni, heldur einnig horft til framtíðar — þar sem næstu kynslóðir vísindafólks halda áfram að byggja upp þekkingu sem styrkir viðbúnað og eykur öryggi samfélagsins.
Konur í fararbroddi í sögu Veðurstofunnar
Starf Söru Barsotti er hluti af mun lengri sögu kvenna í vísindum á Veðurstofu Íslands. Frá stofnun hennar hafa konur gegnt þar lykilhlutverkum, á tímum þegar slíkt var fjarri því að vera sjálfsagt.
Árið 1946 var Teresía Guðmundsson skipuð veðurstofustjóri og varð þar með fyrsta konan í heiminum til að gegna því embætti. Hún var fyrst kvenna til að ljúka prófi í veðurfræði frá Oslóarháskóla, og með hæstu einkun sem hafði verið gefin, og leiddi Veðurstofuna á tímum mikilla umbreytinga. Undir hennar stjórn var veðurþjónusta fyrir flug og sjófarendur efld, alþjóðlegt samstarf styrkt og faglegur grundvöllur stofnunarinnar festur í sessi.
Teresía Guðmundsson varð þar með fyrsta konan í heiminum til að gegna embætti veðurstofustjóra í heiminum.
Með Teresíu starfaði hópur kvenna sem mótaði bæði vinnubrögð og viðhorf innan Veðurstofunnar. Sú menning sem þar þróaðist endurspeglaði sterka sannfæringu hennar um þátttöku kvenna í ábyrgðarstörfum. Í Sögu Veðurstofu Íslands segir meðal annars að:
„Teresía var eindregin kvenréttindakona og hafði oft hvatt konur til að skorast ekki undan ábyrgð í erfiðum málum.“
Reyndar er það einnig staðreynd að undir forystu Teresíu var fjöldi kvenna bæði í vísindum og stjórnun ráðinn til starfa sem margar voru framákonur í kvenréttindahreyfingu Íslands, en nánar má lesa um það í greininni Þegar Veðurstofan var sögð hafa hagrætt veðrinu á Kvennafrídaginn.
Hér má sjá myndband sem gert var árið 2021 í tilefni Alþjóðadags stúlkna og kvenna í vísindum. Sameinuðu þjóðirnar settu daginn á laggirnar árið 2015 og hann hefur verið haldinn árlega frá 2016 til að vekja athygli á mikilvægi þess að auka þátttöku kvenna og stúlkna í vísindum.
https://youtu.be/olLPwdoQyJI?si=AWOGAU06nDEho5FK
Í myndbandinu má fá örlitla innsýn í starf nokkurra kvenna sem starfa í fjölbreyttum heimi vísindanna á Veðurstofu Íslands: Hörpu Grímsdóttur, hópstjóra ofanflóðavöktunar, Söru Barsotti, fagstjóra eldfjallavár, Kristínu Björgu Ólafsdóttur, sérfræðingi á sviði veðurfarsrannsókna, Elínu Björk Jónasdóttur, hópstjóra veðurfarsþjónustu, Melissu Anne Pfeffer, sérfræðingi á sviði ösku- og efnadreifingar, og Kristínu Vogfjörð, hópstjóra jarðar og eldgosa.
