Fyrsti hluti af langtímahættumati vegna hraunavár á Reykjanesskaga kominn út

Skýrslurnar hluti af heildstæðu mati vegna eldfjallavár á öllum skaganum

21.4.2026

Helstu niðurstöður vegna hraunavár

• Langtímahættumat vegna hraunavár segir til um hvaða svæði eru möguleg gosupptakasvæði og hvaða svæði gætu verið útsett fyrir hraunflæði út frá gossögu svæðisins
• Matinu er ekki ætlað að segja til um hvar og hvenær næsta eldgos verður eða hvort hraun renni á tilteknu svæði á næstu árum
• Meginmarkmið með matinu er að draga úr tjóni með áherslu á innviði og eru niðurstöðurnar mikilvægt innlegg í skipulagningu byggðar og landnýtingar
• Í niðurstöðum sem sýna „efstu 10% líklegra áhrifasvæða“ á Reykjanesskaganum eru tvö þéttbýli, fjórar virkjanir og tvö vatnsból.
• Sviðsmyndir sem settar eru fram í skýrslunum sýna að meirihluti núverandi byggðar á höfuðborgarsvæðinu er á svæði þar sem líkur á hraunflæði eru metnar „mjög litlar“ eða „litlar“
• Niðurstöður í skýrslunum styðja við það sem þegar var vitað og eru ekki að umbylta þekkingu á  hvar hraunavá steðjar að byggð og innviðum á Reykjanesskaga
• Samhliða útgáfu af skýrslunum hefur Veðurstofan opnað vefsíðu og gagnvirka kortasjá

Um mat á eldfjallavá

• Skýrslurnar tvær sem koma út í dag eru hluti af umfangsmiklu verkefni Veðurstofunnar í að meta heildstætt eldfjallavá á öllum Reykjanesskaga
• Alls eru komnar út fjórar skýrslur í verkefninu sem hófst snemma árs 2024 og á að ljúka 2027. Á þessu ári bætast við fjórar skýrslur um sprunguvá, tvær skýrslur til viðbótar um hraunavá og ein skýrsla um jarðskjálftavá
• Skýrslur um gjóskufall, gasmengun og grunnvatnsmengun fylgja svo í kjölfarið á næsta ári.
• Að taka saman mat á eldfjallavá í einu verkefni fyrir svæði þar sem til staðar eru sjö eldstöðvakerfi, sextán sveitarfélög og fjöldi mikilvægra innviða er einstakt á heimsvísu
• Niðurstöður langtímahættumats svara ekki því hvað telst vera „ásættanleg áhætta“ hvað varðar búsetu eða starfsemi á svæðinu, en þær gefa hins vegar forsendur fyrir slíkt samtal og ákvörðunartöku

Skýrslurnar sem komu út í dag er hægt að hlaða niður á nýrri vefsíðu fyrir eldfjallavá á Reykjanesskaganum . 

Vefsíðunni er ætlað að styðja við túlkun og lestur á niðurstöðum í verkefninu. 

Einnig er þar aðgangur að kortasjá þar sem hægt er að skoða kort úr skýrslunum og hlaða niður kortaþekjum og landupplýsingum.

Fréttin hefur verið uppfærð

Ítarlegar niðurstöður um svæði sem eru útsett fyrir hraunavá

Stærsti hluti Reykjanesskagans er þakinn eldri hraunum enda eru á skaganum sjö eldstöðvakerfi frá Reykjanestá í vestri að Ölfusá í austri sem móta landslagið á skaganum. Sviðsmyndir, sem birtar eru í skýrslunum sem komu út í dag, byggja á jarðfræðigögnum af svæðinu sem sett eru í reiknilíkön og niðurstöður eru notaðar til að meta líkur á gossupptökum og hvaða svæði eru útsett fyrir hraunflæði.

Tilgangur langtímahættumats vegna hraunavár á Reykjanesskaga er að staðsetja útsett eða berskjölduð svæði, en ekki að reyna sjá fyrir nákvæma framvindu næsta mögulega atburðar. Niður­stöður hættumats sýna hvar eru líkleg gosupptakasvæði eða hvar áhrifa hraunflæðis getur orðið vart.

„Þegar niðurstöður skýrslunnar eru skoðaðar þá er mjög mikilvægt að átta sig á því að hér er ekki verið að fullyrða að þær sviðsmyndir sem eru settar fram verði að veruleika,“ segir Bergrún Arna Óladóttir, sérfræðingur á sviði eldfjallafræði á Veðurstofunni.  „Niðurstöður segja ekki til um hvar og hvenær gýs næst eða hvort hraun renni á tilteknu svæði á næstu árum. En þarna er komin samantekt sem veitir ítarlegar upplýsingar um þau svæði sem eru útsett fyrir hraunavá og niðurstöðurnar nýtast þeim sem sinna skipulagningu byggðar, rekstraraðilum mikilvægra innviða og viðbragðsaðilum, m.a. með uppfærslum á viðbragðsáætlunum,“ segir Bergrún.

Jarðfræðikort af Reykjanesskaga (Kristján Sæmundsson o.fl., 2016) að viðbættum nýjum hraunum frá 2021–2025. Eldstöðvakerfin sjö eru afmörkuð með punktalínu. Kerfin eru ólík, bæði í stærð og fjölda þekktra hrauna, sem bendir til þess að framleiðni og styrkur eldgosa frá kerfunum geti verið mismunandi.

Líkur á gosupptökum byggja á gossögu svæðisins

• Mestar líkur á gosupptökum eru í miðjum eldstöðvakerfunum og þar sem þau þvera flekaskilin á Reykjanesskaganum.
• Grindavík er eina þéttbýlið sem liggur nærri miklum líkum á gosupptökum
• Allar virkjanir á Reykjanesskaga, þ.e. Reykjanesvirkjun, Svartsengisvirkjun, Hellisheiðar­virkjun og Nesjavallavirkjun eru staðsettar á svæðum þar sem líkur á gosupptökum eru metnar töluverðar til mjög miklar

Meginatriði sem þarf að taka tillit til og huga að þegar hætta af völdum hraungosa er metin er annars vegar staðsetning gosupptaka og hins vegar líkur á að hraun flæði yfir land. Líkur á framtíðargosupptökum, þ.e. líkur á að eldgos komi upp á tilteknum stað, voru metnar með reiknilíkani. Þekking á gossögu og jarðfræði svæðisins er notuð við líkanreikninga og hverjum þætti, gossprungum, ungum móbergshryggjum, háhitasvæðum og öðrum sprungum ásamt flekaskilum, er gefið ákveðið vægi. Staðir þar sem gossaga sýnir ítrekuð gosupptök fá mest vægi í útreikningunum.

Líkur á gosupptökum samkvæmt reiknilíkani byggt á gossögu og jarðfræði svæðisins. Dekkri litir tákna meiri líkur á gosupptökum á þeim svæðum, heldur en á ljósum svæðum. Dæmi: "Miklar líkur" eru 10 sinnum líklegri en "Litlar líkur". Svæði sem eru ólituð (grá) hafa mjög litlar líkur á gosupptökum. Ekki er verið að meta hversu líklegt er að gos komi upp á tilteknum svæðum á komandi árum.

Langtímahættumat kemur ekki í stað núverandi hættumats fyrir virknina við Svartsengi

Mikilvægt er að blanda ekki langtímahættumati saman við skammtímahættumat sem gefið hefur verið út reglulega vegna virkninnar við Svartsengi og Sundhnúksgígaröðina. Það skammtímahættumat segir til um líkur á því hvað gæti mögulega gerst á næstunni og byggir á mælingum á nýjustu upplýsingum um virkni á svæðinu. Samkvæmt því skammtímahættumati er til dæmis metin lítil hætta á gosupptökum innan Svartsengis .

Kortið hér að ofan sýnir líkur á gosupptökum á öllum Reykjanesskaganum. Kortið sýnir hvort að það séu meiri líkur á gosupptökum á einu svæði frekar en öðru á Reykjanesskaganum. Eins og fram kemur í skýrslunni eru meiri líkur á gosupptökum í miðjum eldstöðvakerfunum og þar sem þau þvera flekaskilin á Reykjanesskaganum, eins og til dæmis Svartsengi.

Það að á langtímahættumatskortinu sjáist að „miklar“ líkur séu á gosupptökum á tilteknum svæðum, þýðir að þar eru 10 sinnum meiri líkur á gosupptökum en á svæðum þar sem líkur eru metnar „litlar“. Ástæðan fyrir því er að ekki er lagt mat á hvort og hvar gos komi upp á skaganum á komandi árum, heldur eingöngu hvar er líklegra að gos komi upp heldur en annarsstaðar.

Þegar eldstöðvakerfi sýnir virkni sambærilega þeirri sem sést hefur við Svartsengi þá fellur langtímahættumat úr gildi og skammtímahættumat tekur við sem byggir á rauntímagögnum. Því er mikilvægt að átta sig á því að fyrir svæðið við Svartsengi og Grindavík er það skammtímahættumatið sem er í gildi, en ekki langtímahættumatið.

Fjórar sviðsmyndir sem sýna hvaða svæði eru líkleg til að vera útsett fyrir hraunflæði

• Niðurstöður í skýrslunum styðja við það sem þegar var vitað og eru ekki að umbylta þekkingu á hvar hraunavá steðjar að byggð og innviðum á Reykjanesskaga.
• Þrjú bæjarfélög á Reykjanesskaga eru á svæðum þar sem eru töluverðar til mjög miklar líkur á hraunflæði
• Meirihluti núverandi byggðar á höfuðborgarsvæðinu er á svæði þar sem líkur á hraunflæði eru metnar mjög litlar eða litlar í þeirri sviðsmynd sem hefur víðtækustu áhrifin.
• Mikilvægt er að átta sig á því að hér er verið að sýna líkur á hraunflæði fyrir allan Reykjanesskaga úr öllum sjö eldstöðvakerfunum á einu korti og endurspeglar ekki einn tiltekinn atburð eða spá um líklega atburði í framtíðinni.

Langtímahættumat vegna hraunavár byggir á þekkingu á eldvirkni og hraunum þess svæðis sem unnið er með. Eiginleikar hraunrennslis frá gosupptökum, s.s. útstreymishraði, rennslishraði, myndun flutningskerfis, kólnun og kólnunarhraði, og undirlagið sem það rennur yfir, stjórna gerð hraunsins sem myndast og hættum sem af hrauni stafa. Á Reykjanesskaga hafa bæði myndast hraun sem hafa flætt töluvert langt frá upptökum og hraun sem hafa frekar hlaðist upp og þykknað.

Fjórar sviðsmyndir eru settar fram í tengslum við líkur á hraunflæði. Sviðsmyndirnar og stillingar hraunflæðilíkansins sem notað er til að reikna líkur á hraunflæði byggja á reynslu af þekktum gosum í eldstöðvakerfum Fagradalsfjalls og Svartsengis á árunum 2021 til 2024. Líkanið „hermir“ eftir hegðun hraunsins sem kemur upp í slíkum gosum.

Hver sviðsmynd sem kynnt er í skýrslunum byggir á niðurstöðum úr mörgum hermunum. Þessi sviðsmynd, Flæði – meðalstór hraun, er sú sviðsmynd sem hefur víðtækustu áhrifin. Dekkri litir tákna meiri líkur á að svæðið verði útsett fyrir hraunflæði heldur en svæði í ljósum lit. Hér er ekki verið að meta hversu líklegt er að hraun flæði á tilteknu svæði á komandi árum.

Líkön endurspegla þekktar hraunflæðileiðir að höfuðborgarsvæðinu 

Ef sviðsmyndin sem hefur hvað víðtækustu áhrif er skoðuð kemur í ljós að meirihluti núverandi byggðar á höfuðborgarsvæðinu er á svæði þar sem líkur á hraunflæði eru metnar „mjög litlar“ eða „litlar“. Einnig kemur í ljós að líkönin endurspegla þekktar hraunflæðileiðir að höfuðborgarsvæðinu úr fyrri eldgosum á Reykjanesskaga, úr tveimur eldstöðvakerfum, Krýsuvík og Brennisteinsfjöllum.

Hér sést að meirihluti núverandi byggðar á höfuðborgarsvæðinu er á svæði þar sem líkur á hraunflæði eru metnar „Mjög litlar“ eða „Litlar“. Niðurstöður úr hraunflæðilíkönum endurspegla þekktar hraunflæðileiðir að höfuðborgarsvæðinu eins og sjá má á samanburði á þessum myndum. Myndin til hægri sýnir hraun sem runnið hafa á höfuðborgarsvæðinu í eldri atburðum. Myndin til vinstri sýnir mögulegar hraunrennslisleiðir eins og þau koma fram í líkanreikningum fyrir þá sviðsmynd sem hefur víðtækustu áhrifin (Flæði – meðalstórt)

Samantekt á hvar hraunavá er mest á Reykjanesskaga

• Tveir þéttbýliskjarnar, Grindavík og Hveragerði, eru á svæðum á efsta hættustigi, þ.e. þar sem hraunavá er mest (efstu 10%).
• Grindavík er bæði útsett fyrir mjög mikilli hættu á hraunflæði og mjög miklum líkum á gosupptökum, en staða Hveragerðis er önnur og telst einungis vera á efsta hættustigi vegna hraunflæðis.
• Hluti Hafnarfjarðar er um einn km frá svæðum á efsta hættustigi vegna hættu á hraunflæði.
• Einnig er ljóst að nokkuð er um að mikilvægir innviðir séu staðsettir á svæðum á efsta hættustigi, s.s. fjórar virkjanir og tvö vatnsból.

Hraunavá á Reykjanesskaga er mest á þeim svæðum þar sem mestar líkur eru á gosupptökum, hraunflæði eða beggja þátta. Í skýrslunni fyrir hraunavá á Reykjanesskaga eru þau svæði skilgreind sem segja má að séu á efsta hættustigi hvað varðar hraunavá. Þetta eru efstu 10% líklegra áhrifasvæða, þar sem hraunavá er mest af völdum hraunflæðis, gossupptaka eða beggja þátta.

Svæði á Reykjanesskaga sem eru á efsta hættustigi, þ.e. efstu 10% áhrifasvæða þar sem hraunavá er mest af völdum hraunflæðis (bleikt), gosupptaka (blátt) eða beggja þátta (brúnt).

Vefsíða og kortasjá til að auka hagnýtingu á niðurstöðum

Samhliða útgáfu á skýrslunum í dag opnar Veðurstofan nýja vefsíðu og gagnvirka kortasjá. Vefsíðunni er ætlað að styðja við túlkun og lestur á niðurstöðum í verkefninu. Kortasjáin veitir gagnvirkan aðgang að kortum þar sem m.a. er hægt að skoða mismunandi sviðsmyndir og áhrifasvæði vegna hraunavár.

Vefsíðan www.eldfjallava.is og kortasjá eldfjallava.vedur.is

Í gegnum kortasjána geta fagaðilar hlaðið niður kortagögnum til eigin nota við skipulagsvinnu og hönnun innviðakerfa. Meira efni bætist svo við á vefsíðuna og í kortasjána í takti við útgáfu á nýjum skýrslum í verkefninu. Þessi vefsíða er hluti af vinnu innan Veðurstofunnar að bæta aðgengi og framsetningu gagna tengt hættu- og áhættumati vegna náttúruvár á Íslandi.

„Það er mikilvægt að heildstætt mat á eldfjallavá sem þetta var sett á laggirnar. Í landi eins og okkar, sem býr við mikla náttúruvá, þarf samfélagið að vera vel undirbúið og upplýst um þá hættu sem getur skapast.  Mat á náttúruvá er flókið viðfangsefni en niðurstöðurnar verða að gagnast sem flestum og vera notendavænar. Lykillinn að því er skýr framsetning og gott aðgengi að gögnum á stafrænu formi“ segir Haukur Hauksson, samskiptastjóri Veðurstofunnar. „Þessi vefsíða er hluti af nýjum vef Veðurstofunnar.  Þar sem keppst er við að bæta framsetningu á efni sem hjálpar okkur að lifa með náttúruvá og skipuleggja okkur frá mögulegri hættu,“ segir Haukur.

Skýrslurnar sem koma út í dag hluti af heildstæðu mati á eldfjallavá á Reykjanesskaga

Í verkefninu er Reykjanesskagi skilgreindur í mjög víðu samhengi, frá Reykjanestá í vestri, að Ölfusá í austri og Hvalfirði í norðri. Sextán sveitarfélög liggja að hluta eða öllu leyti innan athugunarsvæðisins sem er hér skipt í þrennt:

1. Höfuðborgarsvæði (Garðabær, Hafnarfjarðarbær, Kjósarhreppur, Kópavogsbær, Mosfellsbær, Reykjavíkurborg, Seltjarnarnesbær)
2. Vesturhluti Árnessýslu (Árborg, Bláskógarbyggð, Grímsnes- og Grafningshreppur, Hveragerðisbær, Ölfus)
3. Suðurnes (Grindavík, Reykjanesbær, Suðurnesjabær, Vogar).

Til viðbótar við skýrslu um hraunavá á Reykjanesskagnum í heild, fær hvert svæðanna þriggja að auki sérstaka umfjöllun um hraunavá í sjálfstæðum skýrslum. Skýrslur um hraunavá fyrir Suðurnes og Vesturhluta Árnsessýslu koma út síðar á þessu ári.

Alls eru komnar út fjórar skýrslur í verkefninu sem hófst snemma árs 2024 og á að ljúka 2027. Á þessu ári bætast við fjórar skýrslur um sprunguvá, áðurnefndar tvær skýrslur til viðbótar um hraunavá og ein skýrsla um jarðskjálftavá. Skýrslur um gjóskufall, gasmengun og grunnvatnsmengun fylgja svo í kjölfarið á næsta ári.

Reykjanesskagi eins og hann er skilgreindur í verkefninu og skipting hans í þrennt: 1) höfuðborgarsvæðið (grænt), 2) vesturhluti Árnessýslu (gult) og 3) Suðurnes (gráblátt). Í dag komu út skýrslur um hraunavá fyrir allan skagann og höfuðborgarsvæðið. Seinna í ár koma út skýrslur um hraunavá fyrir Suðurnes og Vesturhluta Árnessýslu.

Mikilvægt að eiga samtal um eldfjallavá og „ásættanlega áhættu“

Niðurstöðurnar um hraunavá styðja ákvarðanatöku þar sem staðbundnar líkur gefa vísbendingu um hversu berskjaldaður hver staður er fyrir hraunflæði. Um er að ræða leiðbeinandi upplýsingar sem nýta má til upplýstrar ákvörðunartöku um skipulag og góða landnýtingu.

Grindavíkurnefnd hefur lagt fram rammaáætlun um endurreisn Grindavíkur þar sem megináhersla er lögð á öryggi, farsæld íbúa og uppbyggingu samfélagsins til framtíðar. Þar er lögð áhersla á að skilgreina þurfi ásættanlega áhættu, byggja á faglegu áhættumati í samræmi við alþjóðlega staðla og þróa skýrt fyrirkomulag fyrir eldgos og jarðhræringar, sambærilegt því sem gildir um ofanflóð.

„Niðurstöður langtímahættumats svara ekki því hvað telst vera „ásættanleg áhætta“ hvað varðar búsetu eða starfsemi á svæðinu, en þær gefa hins vegar forsendur fyrir slíkt samtal og ákvörðunartöku,“ segir Hildigunnur H.H. Thorsteinsson, forstjóri Veðurstofu Íslands. 

„Veðurstofan sér fyrir sér að vinnan um langtímahættumat vegna hraunavár á Reykjanesskaga nýtist í skipulagsvinnu samfélaginu til heilla og byggi grunn fyrir upplýsta ákvarðanatöku. Í skipulagsreglugerðum í dag er talað um að taka þurfi tillit til náttúruvár, en ekki skýrt sagt til um hvar má byggja og hvar ekki, eða hvar þarf að fara í mótvægisaðgerðir eins og skilgreint er í lögum og reglugerðum hvað varðar ofanflóð. Þannig að þessi vinna er ekki lokapunktur heldur innlegg inn í stærra samtal við stjórnvöld og ábyrgðaraðila í skipulagsmálum um frekari útfærslu inn í regluverk um skipulag,“ segir Hildigunnur

Verkefni sem á sér fáar fyrirmyndir á heimsvísu

Skýrslurnar tvær sem koma út í dag eru hluti af umfangsmiklu verkefni Veðurstofunnar í að meta heildstætt eldfjallavá á öllum Reykjanesskaganum.

Í byrjun árs 2024 fól umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið Veðurstofu Íslands að vinna langtímaáhættumat vegna jarðskjálfta, eldgosa og annarrar jarðvár á Reykjanesskaga. Ákvörðunin kom í kjölfar aukinnar virkni á Reykjanesskaga og var í takti við áherslur í skýrslu um náttúruvá á Íslandi sem kom út í apríl 2023.

Alls eru komnar út fjórar skýrslur í verkefninu sem á að ljúka 2027. Á þessu ári bætast við fjórar skýrslur um sprunguvá, tvær skýrslur til viðbótar um hraunavá og ein skýrsla um jarðskjálftavá. Skýrslur um gjóskufall, gasmengun og grunnvatnsmengun fylgja svo í kjölfarið á næsta ári.

Að taka saman mat á eldfjallavá í einu verkefni fyrir svæði þar sem til staðar eru sjö eldstöðvar, sextán sveitarfélög og fjöldi mikilvægra innviða, á sér fáar fyrirmyndir á heimsvísu.

 „Það má auðvitað líka segja að það sé einstakt á heimsvísu að á svæði þar sem finna má sjö eldstöðvakerfi búi rúmur helmingur þjóðar. En nálægð mikillar byggðar við eldstöðvar endurspeglar að þær eru uppspretta verðmætra náttúruauðlinda sem við viljum áfram hafa aðgang að og njóta til framtíðar,“ segir Matthew J. Roberts, framkvæmdastjóri þjónustu- og rannsóknasviðs á Veðurstofunni. 

„Í ljósi þess að við stöndum frammi fyrir mögulegri eldvirkni á Reykjanesskaga á næstu áratugum eru afurðir verkefnisins mjög dýrmætar svo hægt sé að taka upplýstar ákvarðanir fram í tímann frekar en að bregðast við óvæntum atburðum,“ segir Matthew.

Um tuttugu sérfræðingar Veðurstofunnar koma að verkefninu á einn eða annan hátt. Frá því að verkefnið hófst hefur gosið sex sinnum á Sundhnúksgígaröðinni.

„Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið og ríkisstjórnin hafa stutt Veðurstofuna mjög vel í gegnum þessa atburðarás á Reykjanesskaganum. Það hefur verið áskorun að vinna svo umfangsmikið verkefni samhliða sex eldgosum sem stóðu samanlagt yfir í rúma 200 daga, því það er sama fólkið sem sinnir vinnunni við hættumatið og sinnir viðbragði í eldgosum,“ segir Hildigunnur. 

„En það er mikil þekking að verða til í gegnum þessa atburði og þetta verkefni. Í ljósi þess að við stöndum frammi fyrir mögulegri eldvirkni á Reykjanesskaganum á næstu áratugum er mikilvægt að fá þessar niðurstöður nú svo hægt sé að taka upplýstar ákvarðanir fram í tímann í stað þess að standa fyrir óvæntum atburðum í tímaþröng,“ segir Hildigunnur.

Hildigunnur forstjóri Veðurstofunnar á vinnustofu með hagaðilum í verkefninu sem haldin var í janúar 2026. Um 100 manns tóku þátt í vinnustofunni m.a. fulltrúar viðbragðsaðila, skipulagsfulltrúar sveitarfélaga og fulltrúar fyrirtækja sem reka mikilvæga innviði á skaganum. Megin markmið vinnustofunnar var að eiga samtal við hagaðila um hvernig aðgengi að gögnum og framsetning á þeim nýtist best við ákvarðanatöku.

Nánar um langtímahættumat vegna hraunavár

Hægt er að kynna sér nánar efni í skýrslunum sem voru gefnar út í dag á www.eldfjallava.is

Þar er einnig er hægt að skoða kort úr skýrslunum og hlaða niður gögnum í gagnvirkri kortasjá